بهترین مستندهای ایرانی؛ از «خانه سیاه است» تا «رویاهای دم صبح»
مستندها پنجرهای به سوی واقعیتهای جهان هستند. تنوع موضوعی در این ژانر باعث شده تا مستندها دستهبندیهای گوناگونی مانند اجتماعی، تاریخی و بیوگرافی داشته باشند. این آثار همواره تلنگری برای عمیقتر دیدن و بهتر زیستن به شمار میروند و مستندهای ایرانی نیز از این قاعده مستثنی نیستند و به تصویر کشیدن واقعیتها و رویدادهای مختلف کشورمان میپردازند. در این مقاله، به معرفی بهترین مستندهای ایرانی پرداختهایم.
۱. مشق شب
کارگردان: عباس کیارستمی
مدتزمان: ۱ ساعت و ۲۶ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۶۷
امتیاز IMDb: ۷٫۸ از ۱۰
«مشق شب» اثری از عباس کیارستمی، کارگردان برجسته سینمای ایران است. او در این مستند، سیستم آموزشی و تکالیف دانشآموزان کلاس اول را بررسی میکند. این فیلم مخاطب را در کنار دانشآموزان کلاس اول قرار داده و از نزدیک با فضای این کلاسها آشنا میسازد. مستند «مشق شب» که در سال ۱۳۶۷ ساخته شده، سیستم آموزشی دهه ۶۰ را به تصویر میکشد، اما همچنان ارزش دیدن دارد زیرا مخاطب را نسبت به تأثیرات نظام آموزشی آگاه میکند.
۲. توران خانم
کارگردان: رخشان بنیاعتماد، مجتبی میرطهماسب
مدتزمان: ۱ ساعت و ۲۹ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۸
امتیاز IMDb: ۷٫۴ از ۱۰
مستند «توران خانم» به زندگی و فعالیتهای فرهنگی توران میرهادی، چهره ماندگار تعلیم و تربیت نوین در ایران، میپردازد. توران میرهادی نویسنده، کارشناس آموزشوپرورش، از بنیانگذاران شورای کتاب کودک و مؤسس فرهنگنامه کودکان و نوجوانان بود. این مستند، فعالیتهای فرهنگی و بخشی از زندگی او را به تصویر میکشد و پیشنهاد ویژهای برای تماشا است.
۳. برادران امیدوار
کارگردان: بیژن میرباقری
مدتزمان: ۳۰ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۸۱
عبدالله و عیسی امیدوار نخستین جهانگردان ایرانی هستند. آنها در دهه ۴۰ موفق شدند به نقاط دورافتاده جهان از جمله قطب شمال، قطب جنوب و مناطق دوردست آفریقا و آمریکا سفر کنند. تجربیات خود را نیز به صورت مستند و عکس منتشر میکردند. مستند «برادران امیدوار» به فعالیتهای جهانگردی و مستندسازی این دو برادر نگاهی دارد.
۴. خانه سیاه است
کارگردان: فروغ فرخزاد
مدتزمان: ۲۰ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۴۱
امتیاز IMDb: ۷٫۸۴ از ۱۰
مستند «خانه سیاه است» از اولین و بهترین مستندهای سینمای ایران محسوب میشود. این اثر که به کارگردانی فروغ فرخزاد و تهیهکنندگی ابراهیم گلستان در سال ۱۳۴۱ ساخته شد، تصاویری از آسایشگاه جذامیهای تبریز را به نمایش میگذارد و لحظاتی از زندگی روزمره این بیماران را در آسایشگاه نشان میدهد.
۵. صفر تا سکو
کارگردان: سحر مصیبی
مدتزمان: ۱ ساعت و ۲۵ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۷
«صفر تا سکو» روایتگر زندگی سه خواهر ووشوکار به نامهای شهربانو، الهه و سهیلا منصوریان است. موضوع اصلی این مستند الهامبخش، مسیری است که این سه خواهر برای رسیدن به سکوی قهرمانی پیمودهاند.
۶. مادر زمین
کارگردان: مهناز افضلی
مدتزمان: ۵۲ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۵
امتیاز IMDb: ۶٫۹ از ۱۰
هایده شیرزادی و همسرش ادموند لمپگز از فعالان محیطزیست ایران هستند و سالهاست در زمینه دفن زباله، بازیافت زبالههای شهری، بازیافت نخالههای ساختمانی خرید لایسنس نود 32 همیار نود 32 و تولید کود آلی و بیوکمپوست فعالیت میکنند. مستند «مادر زمین» به زندگی مشترک این زوج و فعالیتهای زیستمحیطی آنها میپردازد.
۷. فرش ایرانی
کارگردانان: بهروز افخمی، رخشان بنیاعتماد، جعفر پناهی، کمال تبریزی، سیفالله داد، مجتبی راعی، نورالدین زرینکلک، خسرو سینایی، بهرام بیضایی، بهمن فرمانآرا، عباس کیارستمی، مجید مجیدی، داریوش مهرجویی، رضا میرکریمی، محمدرضا هنرمند
مدتزمان: ۱ ساعت و ۵۷ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۸۶
امتیاز IMDb: ۷٫۷ از ۱۰
مستند «فرش ایرانی» مجموعهای از پانزده فیلم کوتاه از پانزده کارگردان مطرح سینمای ایران است. هر بخش از این مستند نگاهی ویژه به این هنر زیبای ایرانی دارد. جایگاه و ارزش فرش ایرانی در زندگی ما محور اصلی این اثر است.
۸. مهین
کارگردان: محمدحسین حیدری
مدتزمان: ۱ ساعت و ۳۶ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۶
امتیاز IMDb: ۶٫۴ از ۱۰
مستند «مهین» یک مستند جنایی بر اساس پرونده اولین قاتل سریالی زن در ایران است. این پرونده مربوط به سال ۱۳۸۷ در شهر قزوین است. در این مستند جزئیات پروندههای قتل، جنبههای مختلف زندگی و شخصیت مهین به تصویر کشیده شده است.
۹. صحنههایی از یک جدایی
کارگردان: وحید صداقت
مدتزمان: ۱ ساعت و ۱۷ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۸
امتیاز IMDb: ۶٫۵ از ۱۰
فیلم «جدایی نادر از سیمین» به کارگردانی اصغر فرهادی از موفقترین فیلمهای سینمای ایران است. این فیلم تأثیرگذار در سال ۲۰۱۲ اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسی را دریافت کرد. مستند «صحنههایی از یک جدایی» به مراحل ساخت این فیلم از ایده تا فیلمبرداری میپردازد. یکی از بخشهای جذاب این مستند، مصاحبه با اصغر فرهادی، ابراهیم گلستان و ژان کلود است.
۱۰. چاووش؛ از درآمد تا فرود
کارگردان: آرش رئیسیان، هانا کامکار
مدتزمان: ۱ ساعت و ۵۶ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۲
امتیاز IMDb: ۶٫۷ از ۱۰
کانون فرهنگی و هنری چاووش یک انجمن موسیقی در دهه ۵۰ بود که توسط محمدرضا لطفی، هوشنگ ابتهاج و حسین علیزاده شکل گرفت. هنرمندانی که عضو این کانون بودند بعدها گروههای جداگانهای تشکیل دادند. این مستند به فعالیتهای کانون چاووش و سرگذشت هنرمندان آن پس از جدایی از این مجموعه میپردازد. هنرمندانی مانند محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، شهرام ناظری، بیژن کامکار و صدیق تعریف درباره تجربیات خود از حضور در این کانون و فضای موسیقی ایران در آن سالها صحبت میکنند. اگر به موسیقی سنتی ایران علاقه دارید، این مستند پیشنهاد ما به شماست.
۱۱. آشو
کارگردان: جعفر نجفی
مدتزمان: ۳۰ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۲
امتیاز IMDb: ۷ از ۱۰
آشو پسربچهای بختیاری است که به عنوان چوپان به خانوادهاش کمک میکند. آنچه جعفر نجفی را به ساختن مستند زندگی آشو ترغیب کرد، علاقه بسیار آشو به سینما و اطلاعات زیادش درباره آن بود. این مستند زیبا موفق به دریافت جایزه بهترین فیلم کودک و نوجوان از جشنواره ایدفا هلند شد.
۱۲. جایی برای فرشتهها نیست
کارگردان: سام کلانتری
مدتزمان: ۱ ساعت و ۲۶ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۸
امتیاز IMDb: ۶٫۹ از ۱۰
«جایی برای فرشتهها نیست» یک مستند ورزشی است که دوربین همراه تیم ملی هاکی بانوان شده است؛ همراه بانوانی ایرانی که اکنون در آسیا صاحب مقام هستند و راهی طولانی را برای کسب این موفقیت طی کردهاند. سام کلانتری از ابتدای راه با این ورزشکاران سختکوش همراه است و از زمان تشکیل تیم تا رسیدنشان به سکوی آسیا از آنها فیلم میگیرد. دیدن راه پرپیچوخم این ورزشکاران بسیار الهامبخش است، بهخصوص برای کسانی که در ابتدای مسیری ورزشی هستند.
۱۳. رؤیاهای دم صبح
کارگردان: مهرداد اسکویی
مدتزمان: ۱ ساعت و ۱۶ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۴
امتیاز IMDb: ۷٫۷ از ۱۰
«رؤیاهای دم صبح» سومین قسمت از سهگانه مهرداد اسکویی در کانون اصلاح و تربیت شهر تهران است. مهرداد اسکویی در این مستند زندگی دختران زیر ۱۸ سال را در کانون اصلاح و تربیت به نمایش میگذارد. او بهخوبی توانسته است ترسها و امیدهای این دختران را به تصویر بکشد.
۱۴. بانوی گل سرخ
کارگردان: مجتبی میرطهماسب
مدتزمان: ۵۱ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۸۷
امتیاز IMDb: ۶٫۸ از ۱۰
مستند «بانوی گل سرخ» ما را به منطقه لالهزار کرمان میبرد تا از نزدیک با تلاشهای مستمر شهیندخت سرلتی آشنا شویم. او قبل از انقلاب به این منطقه میرود و با تلاش و پیگیری، مردم منطقه را تشویق میکند بهجای خشخاش، گل محمدی بکارند. او همچنین با راهاندازی کارخانه گلابگیری برای مردم منطقه ایجاد اشتغال میکند. این مستند پس از مرگ خانم سرلتی ساخته شد. داستان او و فعالیتهایش از زبان همسرش همایون صنعتیزاده، دوستان و مردم منطقه روایت میشود.
۱۵. در پناه بلوط
کارگردان: مهدی نورمحمدی
مدتزمان: ۵۵ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۲
امتیاز IMDb: ۶٫۷ از ۱۰
«در پناه بلوط» از بهترین مستندهای ایرانی در حوزه حیاتوحش است که زندگی سنجابها در جنگلهای بلوط استان ایلام را بررسی میکند. این مستند خطراتی را بررسی میکند که این گونه را در معرض انقراض قرار میدهند. مستند «در پناه بلوط» تندیس بهترین فیلم مستند بلند از هفتمین جشنواره بینالمللی فیلم مستند ایران را در کارنامه خود دارد.
۱۶. بادِ جن
کارگردان: ناصر تقوایی
مدتزمان: ۲۲ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۴۸
امتیاز IMDb: ۸ از ۱۰
«بادِ جن» از قدیمیترین مستندهای ایرانی در ژانر اجتماعی است. ناصر تقوایی در این مستند بادهای خاصی را سوژه فیلمش میکند که در این منطقه میوزند. او نظر مردم درباره این بادها، خرافهها و رسوم مرتبط با آنها را روایت میکند. این مستند کوتاه از دیدگاه جامعهشناسی و مردمشناسی بسیار ارزشمند است.
۱۷. در جستوجوی فریده
کارگردان: آزاده موسوی، کوروش عطایی
مدتزمان: ۱ ساعت و ۲۸ دقیقه
سال ساخت: ۱۳۹۷
امتیاز IMDb: ۷٫۴ از ۱۰
فریده دختربچهای است که در حرم امام رضا رها میشود و زوجی هلندی سرپرستی او را بر عهده میگیرند. ۴۰ سال بعد، فریده تصمیم میگیرد خانواده ایرانیاش را پیدا کند، اما از برگشتن به ایران واهمه دارد. او در نهایت مجبور میشود برای دیدار با سه خانواده که ادعا میکنند خانواده واقعی او هستند، راهی ایران شود. مستند «در جستوجوی فریده» داستان تلاشهای او برای پیدا کردن خانوادهاش در ایران است.
سؤالات رایج
۱. مستند چه ژانری از فیلمسازی است؟
مستند شاخه بزرگی از صنعت سینماست که واقعیتها را بر اساس مستندات و مدارک معتبر به تصویر میکشد. حقیقت در دنیای مستند معیار اصلی است، بنابراین نویسنده و کارگردان بدون بزرگنمایی یا کوچکنمایی حقیقت را درباره موضوع مدنظر تصویر میکنند.
۲. مدتزمان متداول مستند چند دقیقه است؟
مستندها مانند دیگر فیلمهای سینما از لحاظ مدتزمان به دو دسته مستند کوتاه و بلند تقسیم میشوند و مدتزمان مستندها میتواند متفاوت باشد.
۳. ژانرهای مختلف مستند کداماند؟
ژانرهای سینمای مستند عبارتاند از مستند واقعگرا، مستند آرشیوی، مستند مردمشناسی، مستند تاریخی، مستند اجتماعی، مستند علمی، مستند آموزشی، مستند تبلیغاتی، مستند شاعرانه، مستند تحولگرا، مستند جنگی، مستند سیاسی، مستند داستانی، مستند تجربی، مستند اعتراضی، مستند چهرهنگار (بیوگرافی)، مستند سیاحتی، مستند گزارشی.
۴. قدیمیترین مستندهای ایرانی کداماند؟
«خانه سیاه است» ساخته فروغ فرخزاد و مستند «بادِ جن» به کارگردانی ناصر تقوایی از قدیمیترین مستندهای ایرانی هستند.
شما بگویید
اگر از علاقهمندان به سینمای مستند هستید و فیلمهای این حوزه را دنبال میکنید، برای ما از بهترین مستندهای ایرانی که دیدهاید بنویسید. چه ژانری را در بین مستندهای ایرانی بیشتر دوست دارید؟ کدام مستند ایرانی بیشترین تأثیر را بر شما گذاشته است؟
